परवा सहज म्हणून हा अल्बम इंटरनेटवर शोधला. पहिलं गाणं ऐकल्यावर सगळाच अल्बम डाउनलोड  केला.

बोरकर, सुधीर मोघे आणि महानोरांची गाणी आहेत. संगीत पंडीत ह्रदयनाथ मंगेशकरांचं आहे. पहिलं गाणं ऐकल्यावर हे खरंच वाटत नव्हत (गेले फिरायला). गोव्याच्या लोकसंगीताचा बाज असलेलं हे गाण पंडीतजींच्या आजवरच्या गाण्यांपेक्षा खूपच वेगळं आहे.

या अल्बममधला मास्टरपीस आहे “सुटलेला अंबाडा” हे गाणं. ही कविता बोरकरांचीच असली पाहिजे असा बोरकरांचा अमीट ठसा कवितेच्या शब्दांमध्ये आहे.

राधा मंगेशकरांच्या आवाजात मंगेशकरीपणा अजिबात नाही, आणि तेच त्या आवाजाचे सर्वात मोठे सामर्थ्यस्थळ आहे. कारण त्यामुळे त्यांच्या आवाजाची दीदींच्या आवाजाशी तुलना मनातल्या मनात आपण करीत नाही.

आज प्रत्येक गोष्टीचा “बझ” करुन अतिसामान्य गोष्टीही असामान्य म्हणून विकण्याचा धंदा माध्यमांमध्ये जोरात चालू आहे. त्या बॅण्डवॅगनमध्ये सहभागी होणं पंडीतजींना सहज शक्य होतं. या अल्बममधली गाणी चॅनलवरुन जोरजोरात वाजवून तो इन्स्टंट हिट करणं काही अवघड नव्हतं. पण त्यांनी ते केलं नाही यात त्यांचा मोठेपणा सामावलेला आहे.

पंडीतजींच वेगळ्या प्रकारचं संगीत आणि एक वेगळा फ्रेश, ओरिजिनल आवाज यांचा सुंदर संगम असलेला असा हा अल्बम आहे.

पुलंच्या भाषिक कौशल्यांचे निरनिराळे नमुने दरवेळी नव्याने सापडतात.

मनातले ताण तणाव कुठच्या कुठे निघून जातात.

अगदी शांत झोप लागते.

मोठं अलौकिक देणं या माणसानं सगळ्या मराठी भाषिकांना देउन ठेवलं आहे.

त्या अलौकिक देण्याला सलाम करण्यासाठी हा पोस्ट!

शेतक-यांसाठी आपण थेट काही करु शकतो असं सुचत नाही … आपण आपल्याच व्यापात असतो. आपलं कुटुंब, आपली कामं. हळहळ व्यक्त करण्यावाचून दुसरं आपण काहीच करु शकत नाही.

पण आपण विचार नक्कीच करु शकतो, आपण शिकलेले आहोत … अमेरिकेची अर्थव्यवस्था का कोसळली हे आपल्याला नेमक ठाउक आहे. पण शेतकरी आत्महत्या का करतात हे कुणी फारस सांगताना दिसत नाही.

आत्महत्या केलेल्या शेतक-यांपैकी बरेच कापूस उत्पादक होते. बाजारात सुती कपड्यांना तर चांगली मागणी आहे. कॉटन किंग, पीटर इंग्लंड, केंब्रीज कितीतरी ब्रॅण्ड. मग शेतक-यांचा कापूस विकला जात नाही असं तर नक्कीच होत नाही. मग काय होत असेल? बाजारात एक शर्ट उत्पादित करायची संपूर्ण किंमत सुमारे ४० रुपये आहे. (संदर्भ अर्धी मुंबई, युनीक फीचर्स). या ४० रुपयात कापूस, त्याचं सूत तयार करणे, कापड विणणे, कापड रंगविणे, ट्रान्सपोर्ट, शिलाई सगळ सगळ येत. आणि बाजारात जेव्हा हाच शर्ट विक्रीला येतो तेव्हा त्याची किंमत किमान २०० रुपये असते. ४० रुपयातले शेतक-याला किती मिळतात आणि कॉटन किंग, पीटर इंग्लंड, केंब्रीज यांना किती मिळतात … विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे.

चरखा क्रांतीचं साधन आहे … गांधीजी म्हणाले तेव्हा बुध्दिवादी त्याची कुचेष्टा करीत राहिले. आज तेच बुध्दिवादी (पक्षी तुम्ही आम्ही आपण सगळे) कॉटन किंग, पीटर इंग्लंड, केंब्रीजचे कपडे घालतो आणि अमेरिकेची अर्थव्यवस्था का कोसळली याची चर्चा करण्यात धन्यता मानतो.

चरखा ही व्हॅल्यू ऍ़डीशन आहे … कापसापेक्षा सूताला अधिक भाव आहे … ती रक्कम थेट शेतक-याच्या खिशात जाणार आहे. खादी शेतक-याला जगवू शकणारी अमृतवेल आहे. हे जाणवत गेल तेव्हा खादी वापरण्यातली मजा कळायला लागली. खादीचा झब्बा आणि लेंगा घालून फिरणं मला अजून जमत नाही पण खादीचा शर्ट आणि जीन्सची पॅन्ट घालण्याइतका माझा धीर चेपला आहे.

आज खादीच कापड महाराष्ट्रातून येत नाही … पण भारतातल्याच कुठल्यातरी राज्यातून – आंध्र, उत्तर प्रदेशातून येतं …  मी शर्टासाठी खर्च करीत असलेल्या २०० रुपयातला बराचसा भाग शेतकरी आणि हातमागधारकाकडे जातो. मी देत असलेली शिलाई माझ्याच गावातल्या शिंप्याला मिळते.

आज ना उद्या विदर्भातला शेतकरी संघटीत होईलच … खादी, हातमाग यांची सहकारी चळवळ उभारीलच.

खादीचे कपडे वापरणं भलेही प्रतिकात्मक असेल पण ते मनाला समाधान देणारे आहे.

याची कारणं शोधताना प्रथम संशय घेतला तो इनव्हर्टरचा. त्या बिचा-याला एक दिवस पूर्ण बंद ठेवला. तो ओव्हरचार्ज होत असावा असा संशय होता. पण इनव्हर्टर बंद करुनही दररोजच्या युनिटमध्ये विशेष घट दिसली नाही. मग पाळी आली शीतकपाट किंवा फ्रीजची. आमचा फ्रीज २० वर्षे जुना आहे. तो एव्हाना अधिक वीज खायला लागला असणार असा संशय होताच. पण फ्रीज बंद केल्याने नाट्यमय बदल दिसला. रोजचे ७.५ ते ८ युनिटस खर्च होत होते ते प्रमाण केवळ २ वर आलं.

एका छोट्याशा निरीक्षणाने केवढ मोठ्ठ सत्य दाखवलं. आमचा म्हातारबुवा फ्रीज रोज ५.५ ते ६ युनिटस वीज गट्टम करायचा. ३.३० रु. प्रतियुनिटप्रमाणे रोजचे सुमारे २० रुपये, म्हणजे महिन्याचे सुमारे ६०० रुपये … वर्षाला ५००० रु. शिवाय कोयनेचं किती घमी पाणी किंवा किती किलो दगडी कोळसा. आणि त्या बदल्यात काय मिळायच? फ्रीजच पाणी आम्ही कधीच पित नाही. मग भाज्या, दूध, लोणी वगैरे ताज्या राखण्यासाठी वर्षाला ५००० रुपये खर्च करणं संयुक्तिक आहे का असा विचार मनात आला.

आता कुणी म्हणेल की नवा फ्रीज घ्या ना चार तारे वाला (वीज बचतीचे तारे). पण फ्रीज शिवायच जगलं तर?

फ्रीज घेतला ना तेव्हा किती मस्त गार गार वाटलेल. आपल्याकडे फ्रीज. १९८९ साल होत ते. पण आता वाटत फ्रीजचा भोग भोगून संपलाय. त्याच अप्रूप, नवलाई संपलीय, मर्यादित उपयोग तेवढा उरलाय … तो ही टाळता आला तर वर्षाला १००० – १५०० युनिटस तरी नक्की वाचतील (चार तारे वाला फ्रीज आहे असं समजून)

हे सगळ प्रायोगिक स्तरावर आहे. ४ महिने फ्रीजशिवाय जगून बघायचे आहेत. वेळोवेळी सत्य नोंदवित राहीनच.

(2007 सालच्या अखेरीस कुडावळयाला निसर्गायण शिबीराला गेलो होतो.)

कुडावळयाला शिबीराला आलो होतो त्याला जवळजवळ दिड वर्ष होऊन गेले. शिबीरानंतर जगण्यात काय फरक पडला याचा विचार बऱ्याचदा मनातल्या मनात केला आहे. तसे सांगण्यासारखे फार काही मोठे आहे असे नाही, तरीही जे आहे ते सांगतो. प्रथम हे सांगायला हवे की शिबीरामुळे माझया विचार करण्याच्या पध्दतीमध्ये आमुलाग्र बदल झाला. हे हवे, ते हवे अशी वखवख कमी झाली. भौतिक सुखांना अंतीम ध्येय मानणारी विकासाची प्रस्थापित व्याख्या नाकारण्याचे आत्मिक बळ विचारांच्या पातळीवर तरी मिळवू शकलो. दिलीपरावांसारखे जगण्याची हिम्मत आजही माझयात नाही. इच्छा, आकांक्षा आजही आहेत. मात्र मनाची शांती नक्कीच पूर्वीपेक्षा अधिक आहे. एखादी गोष्ट मनासारखी नाही झाली तर ते मी अधिक शांतपणे स्विकारायला शिबीरातून शिकलो.

व्यावहारिक पातळीवरही छोटे छोटे बदल घडून आले. सर्वप्रथम पिशवीतून घरी येणारे दूध बंद केले. आम्ही 10 वर्षांपूर्वी ज्या दूधवाल्यांकडून दूध घेत होतो, त्यांचे दूध पुन्हा सुरु केले. दूधाच्या बाबतीत आणखी एक प्रयोग केला. शीतकपाटात दूध ठेवणे बंद केले. त्यामुळे दूधातील स्निग्धांश अधिक प्रमाणात दूधातच टिकून राहतो व दूध चवीला अधिक चांगले लागते असे आढळून आले. (शीतकपाटात ठेवलेल्या दूधाची साय जाड होऊन खालचे दूध अतिशय पातळ होत असे.) यात दूध अधिक वेळा उकळायला लागते, मात्र दूध कायम कक्ष तापमानालाच असल्याने ते बरेच लवकर उकळते.

दूसरा बदल म्हणजे कपडे धुण्याच्या यंत्राचा रोज होणारा वापर बंद केला. अंघोळीनंतर स्वत:चे कपडे स्वत:च धुण्याची सवय घरातील सर्वांनीच लाऊन घेतली. याला केवळ 10 मिनीटे अधिक लागतात. मात्र यामुळे कपडे अधिक स्वच्छ राहतात, तसेच अधिक टिकतात असे आढळून आले.

दिलीपरावांनीच गेल्या अंकात म्हटल्याप्रमाणे ‘उटणे वापरणे’ ही पर्यावरणस्नेही जीवनातील सर्वाधिक सोपी गोष्ट असल्याने ती लगेच अंगीकारली. उटण वापरणे ही ‘आपण पर्यावरणस्नेही असल्याचा’ फील गुड जागवते हे खरेच. मात्र त्याचा फायदा होतो हे ही तेव्हढेच खरे. उटणे साबण व दुर्गंधीनाशक असा दुहेरी परिणाम करते. त्वचेचे आरोग्यही अधिक चांगले राहिल्याचे आपले आपल्याला जाणवते.

दिवे, पंखे यांचा वापर आवश्यक तेव्हढाच करणे, कागद जपून वापरणे, थंड पाण्यासाठी माठाचा वापर करणे अशा अनेक लहान लहान गोष्टी आपोआप हातून घडायला लागल्या. एप्रिल 2008 च्या अंकात उल्लेखलेले 4 ही संकल्प आमच्याकडून पाळले जातात. स्वयंचलित दुचाकी वाहन घेण्याचे आधीपासूनच जाणीवपूर्वक टाळले होते.

या गोष्टी ‘दर्या मे खसखस’ आहेत याची मला जाणीव आहे. केलेल्या गोष्टींपेक्षा न केलेल्या गोष्टींची यादी फार मोठी आहे. मात्र पर्यावरणस्नेहाचे बीज मनात रुजले की गोष्टी आपोआप घडतात असे लक्षात आले. आपोआप घडणाऱ्या गोष्टी करण्यासाठी बाहेरील ऊर्जा लागत नसल्याने त्या कायम होत रहातात. जीवनशैलीविषयक विचारांना योग्य दिशा देण्याचे काम शिबीराने केले एवढे मात्र नक्की.
-मंदार परांजपे, नागोठणे, जि. रायगड.

लहानपणी जर कधी वैदिक गणित शिकण्याच्या वाटेला कुणी गेला असेल तर त्याने ‘दिलीप कुलकर्णी’ हे नाव नक्की ऐकले असेल. वैदिक गणित या विषयावरच्या अतिशय लोकप्रिय अशा चार छोटयाछोटया पुस्तिकांचे हे सहलेखक. यातील चौथे पुस्तक वैशिष्टयपूर्ण अशासाठी आहे, की, याचे पूर्ण पेजसेटिंग हे हाती केलेले आहे. हस्तलिखीत असावे तसे. असे काहीतरी वेगळे करायचे ही कुलकर्णी यांची खासीयतच आहे. मेकॅनिकल इंजिनिअरींगमधील डिप्लोमा पूर्ण केल्यावर टेल्को कंपनीतील नोकरी म्हणजे काही वर्षांपूर्वीची अतिशय आदर्श अशी परिस्थिती. आत्ताच्या आयटीमधील लोकांइतके नसले तरी बऱ्यापैकी ऐषोआरामी जीवन जगण्याची ही हमीच. परंतु कुलकर्णी यांचे मन त्यात रमले नाही. स्वत:चा शोध घेण्याची उर्मी त्यांना स्वस्थ बसू देईना, तेव्हा, टेल्कोतील नोकरी सोडून ते ‘विवेकानंद केंद्राचे’ पूर्णवेळ कार्यकर्ते बनले. ‘विवेक-विचार’ या केंद्राच्या नियतकालिकाचे संपादन त्यांनी 8-9 वर्षे केले. मग तेही अपुरे वाटू लागले. माणसाच्या जगण्याचा मूलभूत पातळीवर विचार करताना शहरातील जीवनही त्यांना नकोसे झाले आणि 1993 साली वयाच्या 35 व्या वर्षी ते कोकणात दाखल झाले. तेव्हा त्यांच्याबरोबर त्यांची डॉक्टर पत्नी व 3 वर्षांचा मुलगा अमेय होता. दापोली-दाभोळ रस्त्यावर पंचनदी नावाच्या गावात दहा जणांनी मिळून काही जागा घेऊन घरे बांधली होती. पर्यावरणविषयक काही विशिष्ट संकल्पना मनात घेऊन हे लोक एकत्र आले होते. त्या प्रकल्पाचे निवासी व्यवस्थापक म्हणून हे कुटुंब पंचनदीस येऊन दाखल झाले. तो प्रकल्प पाहिजे तसा चालला नाही तेव्हा 1996 साली कुलकर्णी त्यातून बाहेर पडले आणि कुडावळे या गावी घर बांधून रहायला लागले.

वर म्हटल्याप्रमाणे वैदिक गणिताची पुस्तके ही दिलीप कुलकर्णी यांची सर्वतोदूर पसरलेली ओळख. त्याद्वारेच हे नाव प्रथम ऐकले. नंतर त्यांची निसर्गायण, सम्यक विकासाच्या दिशेने, हसरे पर्यावरण, दैनंदिन पर्यावरण यासारखी विविध पुस्तके वाचनात आली. वाचत गेलो तसा या माणसाबद्दल अधिकाधिक जिज्ञासा वाटू लागली. यांना एकदा भेटले पाहिजे असे वाटू लागले. त्यातच नुकताच ‘अंतर्नाद’ मासिकात मिथिला दळवी यांनी लिहिलेला कुलकर्णी कुटुंबाविषयीचा लेख वाचनात आला. त्यानंतर लगेचच दापोली येथे जाण्याचा योग आला, आणि तेथील माझा मित्र श्रीराम महाजन याच्या मदतीमुळे श्री. दिलीप कुलकर्णी यांना भेटण्याचा योगही जुळून आला.

कुडावळे हे गाव, दापोलीपासून 18 किमी अंतरावरील तसे आडरस्त्यावरील गाव आहे. दापोलीपासून दिवसातून दोन तीन एस्टीच्या फेऱ्या या गावात होतात. दापोली-कुडावळे रस्ता चढउतारांचा आणि वळणवळणांचा आहे. निसर्गाचा वरदहस्त लभलेला असा हा प्रदेश आहे. कुडावळे 300-400 वस्तीचे गाव असेल. गावापासून अर्धा किमी अंतरावर, डोंगराच्या पायथ्याशी कुलकर्ण्यांचे घर आहे. कुलकर्ण्यांचे घर आपण कल्पनाही करु शकणार नाही एव्हढे साधे आहे. चारही बाजूंनी उतरते छप्पर असणारे, दोन खोल्या व एका ओसरीचे छोटेसे घर. घरात बल्ब आणि एक रेडीओ याखेरीज आधुनिक यंत्रसामग्रीचे नाव नाही. पुस्तकांनी खचाखच भरलेल्या भिंती, अतिशय साध्या दोन कॉटस् आणि घराला शोभतील असेच, दाढीधारी पुराणपुरुष दिलीप कुलकर्णी.

कुलकर्ण्यांच्या घराच्या मागच्या बाजूला प्रचंड पसरलेली देवराई आहे. देवराई म्हणजे देवाला अर्पण केलेली जमीन. त्यातील एखादी ओली फांदीदेखील कुणी तोडत नाही. शेकडो एकर पसरलेली ही देवराई म्हणजे माणसाच्या राक्षसी भुकेपासून वाचलेले पृथ्वीवरील जणू नंदनवनच. त्यातील बऱ्याच भागाला कित्येक वर्षांत माणसाचा पायही लागलेला नाही. निसर्गाला तिथे आपले नियम पाळता येतात. तेथील पर्यावरण माणसाच्या हस्तक्षेपापासून मुक्त आहे. अशा देवराईच्या सान्निध्यातील कुलकर्ण्यांच्या घराला पंख्यांची खरेच गरजच नाही.

दिलीप कुलकर्णी बोलत असतात. विविध विषयांवरची त्यांची जगावेगळी मते सांगत असतात. जिथे माणसाला त्याच्या घराच्या उंबऱ्यापर्यंत पोहोचायला लिफ्ट म्हणजे पर्यायाने ऊर्जा लागते त्या माणसांबद्दल, दोन दोन तास कामाच्या जागी पोहोचायला आणि तितकेच परत घरी जायला लागणाऱ्या माणसांबद्दल, ते अनाठायी खर्च करीत असलेल्या ऊर्जेबद्दल, शहरांच्या उभ्या वाढीबद्दल, ही सगळी प्रगती करीत असताना आपण पर्यावरणाचे जे भरुन न येणारे नुकसान करीत आहोत त्याबद्दल. उर्जेचा अधिकाधिक वापर हा प्रगतीचा मानदंड मानणारे विकासाचे रोडमॅप्स चुकीचे आहेत असे ते सांगतात.

एलपीजी गॅस हे चुलीपेक्षा स्वच्छ इंधन आहे अशी आपली सर्वसाधारण समजूत. पण हा गॅस आपल्या घरात येईपर्यंत कोणकोणत्या अवस्थांमधून जातो व त्याच्या वाहतुकीमुळे किती प्रदुषण निर्माण होते याचा विचार करता, अंगणातील झाडाची लाकडे हे कितीतरी चांगले इंधन आहे हे थिअरीमध्येतरी आपल्याला पटते. अशा जगण्यातील लहानलहान गोष्टींतून आपण पर्यावरणावर कसे अमानुष घाव घालीत असतो याची झलक दिलीप कुलकर्ण्यांशी बोलताना ठायीठायी होते.

मी त्यांना माहिती तंत्रज्ञानातील क्रांतीविषयी, त्यातून भारतात निर्माण होणाऱ्या सुबत्तेविषयी विचारतो. त्यांच्या मते एवढा पैसा हातात असून उपभोग घ्यायला वेळ नाही अशी माणसांची गत झाली आहे. नुसता पैसा कमवून त्यातून शाश्वत असे काहीच हाती लागणार नाही. मानवी संस्कृतीचा आजचा प्रवास चुकीच्या दिशेने प्रगती करीत चालू आहे असे त्यांना वाटते. इंटरनेटवरील माहितीचा महासागरही त्यांना निरुपयोगी वाटतो. एवढी प्रचंड माहिती मिळवायची तर त्यासाठी किती जन्म घालवावे लागतील असा प्रश्न ते करतात. या माहितीतून अनेक परस्परविरुध्द मते सिध्द करता येतील असे त्यांचे म्हणणे. माणसाला एवढया माहितीची गरजच नसल्याचे ते सांगतात. इमेल आणि इंटरनेटवरील संवाद साधण्याच्या इतर पध्दतीही त्यांना कृत्रीम आणि म्हणूनच खोटया वाटतात. त्यातून माणसामाणसातील संवाद खऱ्या अर्थाने होत नाही असे ते म्हणतात.

दिलीप कुलकर्णी यांची जीवन जगण्याची पध्दत प्रत्येकाला शंभर टक्के पटेल असे नाही. त्यांच्यासारखे जगणे जमणारा तर लाखात एखादा सापडेल. पण तरीही ते म्हणतात त्यात तथ्य आहे असे आपल्यापैकी जवळजवळ प्रत्येकालाच वाटेल. पर्यायी विकासाची जी वाट ते दाखवित आहेत त्या वाटेवर एखादे तरी पाऊल टाकणे मनात आणले तर प्रत्येकाला निश्चितच जमेल. त्यांच्या घरातून निघताना त्यांना वाकून नमस्कार करावासा मला वाटला. आयुष्यात कधीतरी त्यांच्यासारखं जगण्याची शक्ती लाभावी असे वाटले.

मंदार परांजपे
mandarrp@gmail.com

• 1978 मध्ये अभियांत्रिकीची पदविका
• 1978 – 1984 पुण्याला टेल्को कंपनीमध्ये नोकरी
• 1984 – 1993 विवेकानंद केंद्र, कन्याकुमारीचे पुर्ण-वेळ काम. ‘विवेक-विचार’ या नियतकालिकाचे संपादन.
• 1993 पासून – ‘पर्यावरण’ जगण्यासाठी कोकणातील एका खेडयात सहकुटुंब स्थायिक. विविध सामाजिक विषयांवर व्याख्याने, मराठी व इंग्रजीतून स्फुट-लेखन.

• वैदिक गणित (भाग 1 ते 4) (सहलेखन)
• निसर्गायण
• अणुविवेक
• वेगळया विकासाचे वाटाडे
• दैनंदिन पर्यावरण
• सम्यक् विकास
• Ahead to Nature
• ‘Sffron’ Thinking – ‘Green’ Living
• चरित्र – जगदीशचंद्र बसू.

मुंबई ते चेन्नई

21 तारखेला रात्री 8.20 च्या चेन्नई एक्स्प्रेसने 68 जणांच्या गटासोबत ‘तामिळनाडू पर्यटन महामंडळातर्फे’ आयोजित ‘रेल कम रोड’ टूरला आरंभ केला. दहा दिवसांच्या या सहलीमध्ये कांचीपुरम, मदुराई, कोडाई, कन्याकुमारी, रामेश्वरम्, त्रिची, तिरुपति, महाबलीपुरम् आणि चेन्नई या ठिकाणांचा समावेश आहे.

रात्री 8.25 च्या सुमारास ट्रेनने दादर स्टेशन सोडले. रात्री 12.00 वाजता पुणे, सकाळी 4.30 वाजता सोलापुर असा प्रवास सुरु होता. सकाळच्या सुमारास महाराष्ट्राची सीमा संपून कर्नाटक राज्य सुरु झाले. गुलबर्गा हे कर्नाटकमधील पहिले स्टेशन. शहाबादी फरशांना त्यांचे नाव मिळवून देणारे ‘शहाबाद’ हे स्टेशन वाटेत लागले. येथील घरांवरही शहाबादी फरशा असतात. रायचूर वगैरे स्टेशन्स घेत सकाळी 11.00 वाजता आंध्रची हद्द सुरु झाली. हा सगळा भाग रखरखित आहे. कुठे पाण्याचा टिपूस दृष्टीस पडत नाही. नद्यांची पात्रे कोरडीठाक होती. क्षितिजापर्यंत पसरलेले माळरान भकास दिसते. डोंगर औषधालासुध्दा नाहीत. नाही म्हणायला चित्रविचित्र आकारांचे खडक एकमेकांवर रचून तयार झालेली निसर्गनिर्मीत शिल्पे मात्र लक्ष वेधून घेतात. ही निसर्गाची जादू कशी तयार झाली असावी, कोण जाणे? माळरानांच्या भकासपणात मधून मधून सूर्यफुलांची पिवळीधम्मक शेते मात्र उठून दिसतात. वाटेत रेणूगुंठा नावाचे स्टेशन लागते. येथे उतरुन तिरुपतिला जाता येते. रेणूगुंठाच्या पुढे थोडया अंतरावर तामिळनाडूची सीमा सुरु झाली. रात्री 8.10 च्या सुमारास ट्रेन चेन्नई स्टेशनवर आली.

आगमन आणि स्वागत

सामान घेऊन गाडीतून उतरतो आहोत तोच ‘तामिळनाडू टूरिझम’ असा पुकारा करीत एक व्यक्ती आमच्याकडे येत असताना दिसली. त्या व्यक्तीने फुलांचे हार घालून सर्वांचे स्वागत केले. स्वागत करण्याची ही अभिनव व सुंदर कल्पना फार आवडली. या छोटयाशा कृतीतून सहलीच्या आयोजकांचे अगत्य सुंदर रितीने व्यक्त झाले. नंतर लक्झरी बसमधून आम्हाला ‘ड्राईव्ह इन’ या गार्डन रेस्टॉरंटमध्ये नेण्यात आले. तेथे आमच्यासाठी रात्रीचे भोजन आयोजित करण्यात आले होते. बुफे प्रकारचे जेवण होते. पदार्थ रुचकर होते. पाहुणे मुंबईहून आले आहेत याचे विशेष ध्यान ठेऊन त्याप्रमाणे मेनू ठरविला होता. अशा छोटया छोटया गोष्टींतून TTDC ने सहलीसाठी अनुकुल असे सुखदायी वातावरण बनविले होते. जेवणानंतर TTDC चे MD आणि दक्षिण रेल्वेचे स्थायी संचालक यांची भाषणे झाली. त्यांच्या भाषणांतून अशा प्रकारच्या सहलींमागची त्यांची भूमिका स्पष्ट झाली.

चेन्नई ते कांचीपुरम्

जेवणानंतर चेन्नईपासून 75 किमी अंतरावर असणाऱ्या कांचीपूरम या ठिकाणी जाण्यास सुरुवात केली. सुमारे दिड तासांच्या प्रवासानंतर रात्री 12.15 वाजता कांचीपूरम्च्या ‘हॉटेल तामिळनाडू’ मध्ये दाखल झालो. 24 तासांचा रेल्वे प्रवास, 2 तासांचा बस प्रवास यांनी शिणलेली शरीरे घेऊन रुममध्ये दाखल झालो, आणि काही वेळातच निद्रादेवीच्या प्रदेशात बुडुन गेलो.

दिनांक 23

कांचीपूरम् : एकांब्रेश्वर व कामाक्षी

सकाळी साडेपाचच्या सुमारास उठलो. केवळ 4-5 तासच झोप मिळू शकली. आवरुन 7 च्या सुमारास ब्रेकफास्टसाठी रेस्टॉरंटमध्ये दाखल झालो. उपमा, डोसा, मेदूवडा असा भरगच्च ब्रेकफास्ट होता. आपल्या आतिथ्याने आम्हाला दिपवून टाकण्याचे TTDC च्या मनाने घेतले आहे असे दिसते. पदार्थांची चव उत्तम होती. इतका ब्रेकफास्ट केल्यावर दुपारच्या जेवणाची गरज नाही. ब्रेकफास्ट नंतर दाक्षिणात्य पध्दतीची – कमी साखर, जास्त कॉफी पावडर अशी कडवट चवीची कॉफी पिऊन ताजेतवाने झालो. कॉफी प्यावी तर ती अशी!

कांचीपूरम् हे प्राचीन नगर. पल्लव, चोल यांच्या काळापासून प्रसिध्द. चोलांची तर ही राजधानी होती. कामकोटी शंकराचार्यांचे पीठ येथे आहे. येथील एकांब्रेश्वर व कामाक्षी ही मंदिरे बघीतली. एकांब्रेश्वराच्या मंदिराच्या आवारात 3500 वर्ष पुर्वीचे एक आंब्याचे झाड दाखवितात. या झाडाखाली बसून पार्वतीने शंकाराशी विवाह व्हावा म्हणून आराधना केली अशी आख्यायिका आहे. झाड पुराणवृक्ष वाटते खरे! याच्या 4 फांद्या होत्या. प्रत्येक फांदीवरील आंब्याची चव वेगळी असते. सध्या पैकी दोनच फांद्या शिल्लक आहेत.

सर्व दाक्षिणात्य मंदिरांचे समान वैशिष्टय म्हणजे प्रवेशद्वारापाशी असणारी भव्य गोपुरे, मंदिरात गाभाऱ्याभोवतीचे लांबरुंद प्राकार, आणि सर्वत्र देखणी शिल्पकला. पाषाण शिल्पकला परिपूर्ण स्वरुपात पहावी तर ती या प्रदेशात. शेकडो हजारो अनामिक शिल्पकारांची जीवने व्यापून टाकणारा ध्यास म्हणजे ही शिल्पे. शिल्पकारांच्या पिढयान् पिढया राबल्या असतील. त्यांच्या अमर्याद ध्येयासक्तीतून आणि अप्रतिम कारागिरीतून ही शिल्पे निर्माण झाली आहेत. त्यांच्या कलेसमोर नतमस्तक झालो. या मंदिरांमधले वातावरणही भारल्यासारखे राखलेले असते. समया, निरांजनांचा मंद प्रकाश, दाक्षिणात्य वाद्यांचा खणखणाट, प्रचंड दगडी शिल्पांतून वाट काढीत चाललेला आपला प्रवास एका निराळयाच जगाची सफर घडवून आणतो.

कांचीपूरम् : सिल्क हाऊस

यानंतर भेट दिली ती कांचीपूरम् येथील एका प्रमुख सिल्क हाऊसला. कांचीपूरम्मधील जवळ जवळ  निम्मे लोक (40 ते 50 हजार) हातमागावर वस्त्रे विणण्याचा व्यवसाय करतात. 6 व्या शतकापासून ही कला चालत आलेली आहे. प्रसिध्द कांजीवरम साडी इथलीच. पारंपारिक कांजीवरम साडीची किंमत 3-4 हजारांपेक्षा अधिक असते. येथे वस्त्रांवर 20% सूट कुणालाही मिळू शकते. परंतु TTDC च्या सहयोगाने आमच्या गटाला 40% एवढी भरघोस सूट मिळाली. त्यामुळे सगळयांनाच मनसोक्त खरेदी करता आली.

कांचीपूरम् ते मदुराई

कांचीपूरम् येथील खरेदी आटोपून नंतर मदुराईकडे प्रवास सुरु झाला. 425 किमीचा हा लांब पल्ला होता. सकाळी 11.00 वाजता सुरु झालेला हा प्रवास रात्री 8.15 वाजता मदुराईमध्ये सुफळ संपूर्ण झाला. वाटेत त्रिची हे मोठे शहर लागले. तामिळनाडूमध्ये चेन्नाई, मदुराई, त्रिची, सेलम व कोईमतूर ही मोठी शहरे आहेत. चेन्नई – त्रिची – मदुराई या NH45 या हायवेने आमचा प्रवास झाला.

दिनांक 24 मदुराई – कोडाईकानल

मदुराई

तामिळनाडूमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे शहर – मदुराई. थोडासा पुण्यासारखा चेहरामोहरा असणारे हे शहर वैगेई नदीच्या दोन्ही बाजूस वसले आहे. ‘मीनाक्षी’ मंदिर हे मदुराईमधील सर्वात मोठे मंदिर. तशी मदुराईमध्ये असंख्य मंदिरे आहेत. ‘मीनाक्षी’ मंदिर पल्लव, चोल वगैरे राजघराण्यांनी बांधत आणलेले आहे. बाह्यसीमेवरील 4 भव्य गोपुरे, अंतर्भागामध्ये अनेक लहानमोठी गोपुरे, विस्तृत प्राकार आणि मीनाक्षी व शिवशंकर यांची मंदिरे अशी याची रचना आहे. टिपीकल दाक्षिणात्य मंदिरासारखे हे भव्यदिव्य मंदिर आहे.

मदुराई ते कोडाई

मीनाक्षी देवीचे सकाळी लवकर दर्शन करुन ब्रेकफास्टसाठी रेस्टॉरंटमध्ये दाखल झालो. ब्रेकफास्ट आटोपून सकाळी 9.30 च्या सुमारास कोडाईकडे कूच करण्यास सुरुवात केली. 70 किमीचा हायवे व नंतर 53 किमीचा घाट असा रस्ता आहे. घाटरस्ता निलगिरी, साग अशा विविध प्रकारच्या वनस्पतींनी आणि रानफुलांनी सजलेला आहे. जसजसे वर जावे, तशी हवा थंड व्हायला लागते. हवेतला सुखद गारवा मन प्रसन्न करीत असतो. या रस्त्यावर ‘मोगरा फुलला’ ही कॅसेट ऐकत होतो. गाण्यांतील शब्द वेगळाच परिणाम करीत होते. सुखदायी हवेमुळे आधीच सुंदर असणारी गाणी अधिकच सुंदर वाटत होती. कोडाईला पोहोचताना एकदा धुक्याचे लोट येऊन गेले.

याच धुक्याच्या लोटांनी नंतर सगळे पॉईंट्स आपल्या कवेत घेतले. त्यामुळे काही पाहता आले नाही. तरी धुक्याच्या पटलांतून फिरण्याचा आनंद काही कमी सुखदायी नसतो. अशी हवा अनुभवणे ही ही एक अवीट गोडीची गोष्ट असते. संध्याकाळी तलावामध्ये बोटिंग केले. लवकर जेवलो. आज जरा निवांत आहे. गेले 3 दिवस प्रवास आणि स्थळदर्शन यामध्ये एका क्षणाचीही फुरसद मिळाली नाही. आज त्यामानाने मोकळा वेळ आहे, आणि उद्या फार लवकरही उठायचे नाही.

ताजा कलम

मदुराईमधल्या हॉटेलमध्ये प्रवेशद्वाराजवळच्या छोटयाशा बागेमध्ये बकुळीची 7-8 झाडे रांगेत उभी होती. या दुरवरच्या प्रदेशात बकुळीच्या ओळखीच्या सुगंधाने गावाकडचं माणूस भेटल्याचा आनंद झाला. सकाळी बकुळीची फुलं वेचत, त्यांचा वास घेत सकाळ सुगंधी करुन टाकली. दिवसाची सुरुवात छान झाली.

दिनांक 25 कोडाई – कन्याकुमारी

कोडाई : सिल्व्हर कॅस्केड

दि. 24 ची रात्र हुडहुडी भरवणाऱ्या थंडीची होती. हवामानातील हा बदल फारच सुखावणारा होता. 24 च्या रात्री निवांत झोप मिळाली. त्यामुळे 25 च्या सकाळी Charge Up होऊन सर्वजण तयार झाले.

सर्वप्रथम परतीच्या वाटेवर सिल्व्हर कॅस्केड (चंदेरी गुंफण?) या धबधब्यापाशी थांबलो. हा धबधबा फारसा उंच नसला तरी फोटोजिनीक आहे. पाण्याचा आवाज आणि प्रवाहाचे सुंदर दृश्य सभोवतालच्या निसर्गरम्य परिसराच्या कोंदणात उठून दिसते. कोडाईला जाताना व कोडाईचा निरोप घेताना हा धबधबा अगत्याने हसून आपल्याशी सलगीचे नाते जोडतो आहे असे वाटते.

कोडाई ते कन्याकुमारी

कोडाईचा घाट उतरुन कन्याकुमारीकडे कूच सुरु केले. मधला थोडसा अरुंद रस्त्याचा पॅच ओलांडून बस NH7 या हायवेला लागली. हा महामार्ग बराचसा सरळ व समतल आहे. सुमारे 65 किमी प्रतितास या वेगाने ड्रायव्हर (त्याचे नाव कन्नन) गाडी पळवित होता. हे कन्नन महाशय गाडी खुपच सुरक्षित आणि सफाईने चालवितात. दिवसाला सरासरी 300-350 किमीचा प्रवास होतो आहे. तरीही कन्नन यांचा चेहरा कधी मरगळलेला, थकलेला नसतो. संध्याकाळी सुमारे 6.00 वाजता कन्याकुमारीत पोहोचलो.

NH7 कन्याकुमारीपर्यंत येऊन सरळ समुद्रात घुसतो. हायवेचा याहून चांगला Dead End दुसरा नसेल. कन्याकुमारी छोटेसे गाव आहे. हॉटेल तामिळनाडू अगदी समुद्राच्या किनाऱ्यापाशीच आहे. खोलीच्या गॅलरीतून समोर समुद्र दिसतो. श्रीवर्धन – हरेश्वरच्या सरकारी गेस्टहाऊसमधूनही समुद्र दिसतो. तिथे आपल्याला रहायला मिळावं असं अनेकदा वाटायचं. तीन समुद्रांच्या काठावर या खोलीत राहिल्यावर मात्र ती इच्छा त्रिफळ संपूर्ण झाली.

गांधी मंडपम्, कामराज मंडपम्

कन्याकुमारीमध्ये कामराज मंडपम्, गांधी मंडपम् अशी स्मारके आहेत. गांधी मंडपम्मध्ये गांधीजींचा अस्थिकलश ठेवला आहे. मंडपम्ची रचना वैशिष्टयपूर्ण आहे. बाहेरुन पहाताना मंडपम्चा आकार चर्चसारखा दिसतो. मधल्या भागातील रचना मंदिरासारखी आहे, तर, अंतर्भाग मशिदीच्या घुमटाप्रमाणे आहे. या घुमटामध्ये एक लंबवर्तुळाकार छिद्र आहे. 2 ऑक्टोबरला दुपारी 12.20 वाजता, सूर्यकिरण थेट अस्थिकलश ठेवलेल्या पेटीवर पडतात. मंडपम् 3 मजली आहे. त्याची उंची 79 फुट आहे. मंडपम्मध्ये गांधीजींच्या जीवनावर आधारित अनेक छायाचित्रे एनलार्ज करुन लावले आहेत. कामराज मंडपम्मध्येही कामराज यांच्या जीवनावर आधारित चित्रदालन आहे. कामराज हे तामिळनाडूचे माजी मुख्यमंत्री. तामिळनाडूच्या स्वातंत्र्योत्तर उभारणीमध्ये कामराज यांचा सिंहाचा वाटा आहे.

कन्याकुमारी मंदिर

यानंतर कन्याकुमारी मंदिराकडे गेलो. कन्याकुमारी ही पार्वतीची कुमारी आवृत्ती. अशी कथा आहे की श्रीशंकर केरळमधून पार्वतीशी विवाह करण्यासाठी येत असताना नारदांच्या कळीमूळे वेळ टळून गेली आणि श्रीशंकरांना वाटेतच थांबावे लागले. कन्याकुमारी रुपातील पार्वती त्यामुळे अविवाहितच राहिली. या मंदिरातील आणखी एक वैशिष्टयपूर्ण गोष्ट म्हणजे मंदिराचे प्रवेशद्वार पूर्वेकडे नसून उत्तरेकडे आहे. याचे कारण असे सांगतात की, देवीच्या नाकात असलेले हिरे चमकून त्यामुळे पूर्वेकडील समुद्रात संचार करणाऱ्या जहाजांची दीपगृह समजून दिशाभूल होते. देवीच्या नाकातील हिरे फारच तेजस्वी आहेत. देवीची मुर्तीही साजिरी आहे. मंदिरात प्रवेश करताना पुरुषांना शर्ट व बनियन काढून प्रवेश करावा लागतो. केरळ बाजूच्या सर्व मंदिरात हिच प्रथा आहे.

ढग कालपासूनच मागे लागले आहेत. आज सूर्यास्त ढगांआड दडला. उद्या सूर्योदय तरी चांगला पहायला मिळेल अशी आशा करुया.

दिनांक 26

कन्याकुमारी – रामेश्वरम्

संध्याकाळी सूर्यास्त पहायला मिळाला नाही म्हणून हळहळत झोपी गेलो. दुसऱ्या दिवशी सकाळी 5.30 च्या सुमारास बाहेर पडलो. सूर्योदय पहाण्यासाठी त्रिवेणी संगम या ठिकाणी पोहोचलो. येथे एक कुंड आहे. तिथे तीनही समुद्र – बंगालचा उपसागर, हिंदी महासागर आणि अरबी समुद्र एकत्र मिळतात असे मानतात. काही जणांच्या मते तिन्ही समुद्रांचे पाणी वेगवेगळया रंगांचे – पांढरे, काळे, तांबडे दिसते. किनाऱ्यावर स्वामी अय्यप्पांचे शिष्य गर्दी करुन होते. ही लोक वर्षाच्या या कालखंडात दक्षिणेकडील सर्व मंदिरांना भेटी देत शेवटी सबरीमलाई येथे एकत्र येतात. आपल्याकडील वारकऱ्यांसारखेच हे लोक असतात. काळी लुंगी, वर उघडे असे हे अय्यप्पे सगळया देवळांत भेटले.

कन्याकुमारी : सूर्योदय

सूर्योदय नेमका कुठून होणार याचा वेध घेत, त्याप्रमाणे योग्य जागा निवडण्यासाठी फिरलो. सगळीकडे अय्यप्पांनी पहिली फळी अडवून धरली होती. शेवटी त्यातल्या त्यात कमी गर्दीच्या ठिकाणी उभे राहून सूर्याची वाट पाहू लागलो. बरोबर 6 वाजून 16 मिनीटांनी समुद्राच्या पोटातून सूर्याच्या लालबुंद गोळयाची किनार प्रकट झाली. जमलेल्या गर्दीने टाळयांचा कडकडाट केला. भाविकांनी भक्तीभावाने हात जोडले. या दृश्यातील सौंदर्य मी समजू शकलो, परंतु हा भक्तिभाव? तो गमावून आपण काय गमावलयं?

ढगांच्या पडद्याआडून सूर्यबिंबाचे दर्शन होत होते. पूर्ण सूर्यबिंब उगवताना पहाता आले नाही तरी खंडित रुपात पहाता आले याचे समाधान वाटले. समुद्रातून सूर्योदय पूर्वेकडील सर्व किनाऱ्यांवरुन दिसू शकतो. मात्र सूर्योदय व सूर्यास्त दोन्ही पहाता येणारा भारतातील हा एकमेव किनारा. चैत्र पौर्णिमेच्या दिवशी संध्याकाळी पश्चिमेकडे अस्तास जाणारा सूर्य व पूर्वेकडून उगवणारा पूर्णचंद्र असे अपूर्वाईचे दृश्य येथून पहाता येते.

कन्याकुमारी : शिला स्मारक

खोलीवर आलो. अंघोळ उरकली. ब्रेकफास्ट करुन बाहेर पडलो. बराच वेळ रांगेत उभे राहिल्यानंतर बोटीमध्ये बसलो. सुमारे 70-80 जणांना घेऊन जाणारी ही बोट सुमारे 5 मिनीटांत आपल्याला विवेकानंद शिला स्मारकाच्या प्रवेशद्वारापाशी नेऊन सोडते. स्मारकाच्या आत प्रवेश केला. तिथे एका मराठी गृहस्थांनी आमचे स्वागत केले. अस्खलीत मराठीत त्यांनी स्मारक आणि विवेकानंद केंद्राविषयी माहिती दिली. हे शिलास्मारक ज्यांच्या मनात आधी बांधून पूर्ण झाले ते एकनाथजी रानडे – संघाचे प्रचारक. त्यांच्या एक तपाच्या अखंड परिश्रमांतून हे स्मारक निर्माण झाले. या स्मारकाच्या निर्माणासाठी त्यांनी केंद्र सरकार, सर्व राज्य सरकारे, सर्वांना ही कल्पना पटवून दिली. त्याहून महत्वाचे म्हणजे सामान्य माणसांकडून प्रत्येकी 1 रुपया जमा करुन त्यांनी 30 लक्ष रुपये जमविले. अथक अशा परिश्रमांतून हे स्मारक उभे राहिले. केवळ दगडी स्मारकाद्वारे स्मृती जतन केली जाईल, परंतु विचारांचा चैतन्यस्रोत वाहता रहाण्यासाठी अविरत कार्य चालू रहाण्याची गरज आहे हे ओळखून एकनाथजींनी विवेकानंद केंद्र उभारले. या केंद्राद्वारे धर्मरक्षण, लोकसेवा साधली जाते. आज हे केंद्र अरुणाचल, अंदमान अशा दुर्गम ठिकाणी शाळा चालविते. आरोग्य, स्वच्छता इत्यादिसाठी उपक्रम राबविते.

शिलास्मारकाच्या वर्णनाआधी या शिलास्मारकाचे स्थानमहात्म्य समजून घेणे आवश्यक आहे. 25 डिसेंबर 1892 या दिवशी स्वामी विवेकानंद कन्याकुमारी येथे होते. 2 वर्षांची भारत-भ्रमंती झाली होती. कन्याकुमारीच्या किनाऱ्यावर त्यांना हा खडक दिसला. नावडयाने पैशाशिवाय खडकापर्यंत सोडण्यास नकार दिला तेव्हा स्वामीजी पोहत पोहत खडकापर्यंत पोहोचले. सतत 3 दिवस स्वामीजी ध्यानमग्न अवस्थेत होते. या ध्यानमग्न अवस्थेत त्यांना दोन वर्षांत पाहिलेला भारत दिसला असेल. रामकृष्णांची शिकवण आणि भ्रमंतीचा अनुभव यांची सांगड घालून त्यांना त्यांचा जीवनमार्ग प्रकाशमान झालेला दिसला असेल. सतत 3 दिवस आणि 3 रात्री, अन्नपाण्याशिवाय, चारही बाजूला गर्जणारा दर्या, असे स्वामीजी ध्यानस्थ होते. याची परिणीती 1893 मधील विश्व धर्म परिषदेतील विश्वविजयात झाली.

अशा या शिलास्मारकात प्रवेश करताच मांगल्याने, गांभीर्याने आणि तेजाने मंडित वातावरण जाणवते. विवेकानंदांची मूर्ती असणारे सभागृह आणि त्याखालील ध्यानमंडपम्. या ध्यानमंडपामध्ये या ध्यानमंडपामध्ये काही क्षण स्वत:ची ओळख विसरुन घालवावेत. स्वामीजींच्या जीवनदर्शनाशी एकरुप व्हायचा प्रयत्न करावा. तेजाचा एक तरी किरण अंतरंगात सामावून घ्यावा.

या स्मारकामध्ये उभे राहिल्यावर तीनही बाजूला समुद्र दिसतो, तर चौथ्या बाजूला दिसते ते भारताचे दक्षिण टोक. येथून दक्षिण दिशेला सरळ 15000 किमी पर्यंत जमीन नाही. नंतर आहे तो अंटाक्टर्िका खंड. मातृभूमीचे असे तिच्या चरणाशी उभे राहून दर्शन घेण्याचे सुख अनुभवले.

शिलास्मारकाच्या जवळच थिरुवल्लूर या सुप्रसिध्द तामिळी कवीची 133 फुट उंचीची मूर्ती आहे. हा तामिळमधील महाकवी. याच्या काव्याला तामिळमध्ये वेदांचे स्थान आहे.

कन्याकुमारी ते रामेश्वरम्

शिलास्मारक दर्शनानंतर थेट निघालो ते रामेश्वरम्कडे. NH7 वरुन मदुराईच्या अलिकडे NH49 या हायवेवर आलो. हा हायवे कोचीन ते रामेश्वरम् असा आहे. रामेश्वरम् बेटावर प्रवेश करेपर्यंत रात्र झाली.

दिनांक 27

रामेश्वरम् – त्रिची (श्रीरंगम्)

श्रीरामांनी लंकेमध्ये जाण्यासाठी जिथून सेतू बांधण्यास सुरुवात केली, ते भारताच्या दक्षिण-पूर्व टोकावर वसलेले एक बेट – रामेश्वरम्. येथे लंकाविजयापूर्वी श्रीरामांनी स्वहस्ते शिवलिंग स्थापून त्याची पूजा केली होती आणि श्रीशंकराचा आशिर्वाद मिळविला होता. श्रीराम हे विष्णूचे अवतार. अशाप्रकारे रामेश्वरम् हे ठिकाण शैव आणि वैष्णव या दोहोंकरीता पवित्र आहे. येथे शैव व वैष्णव दैवतांचा सुंदर संगम झाला आहे.

रामेश्वरम् येथे अग्निकुंड हे समुद्रातील कुंड व इतर 22 कुंडे (गंगा, यमुना इ.) आहेत. या सर्व कुंडांमध्ये स्नान केले असता सर्व पापांचा नाश होतो वगैरे. रामेश्वरम्चे मंदिर समुद्रकाठी आहे. मंदिर भव्यदिव्य आहे. आमच्यापैकी ज्यांना कुंडस्नान करायचे होते ते लोक सकाळी साडेचारपासून उठून मंदिरात गेली होती. आम्ही साडेपाचच्या सुमारास मंदिरात पोहोचलो. येथे स्फटिकाचे एक शिवलिंग आहे. त्याचे दर्शन सकाळी 5 ते 6 या वेळेतच होते. दर्शन घेऊन मंदिराच्या बाहेर आलो.

रामेश्वरम्च्या दक्षिणेकडे धनुष्कोडी नावाचे एक बेट आहे. या गावात पूर्वी रेल्वे स्टेशन होते. 1964 सालच्या वादळात समुद्र खवळला आणि हे बेट त्याने गिळंकृत केले. श्रीरामांचा सेतू येथूनच सुरु होतो असे मानतात.

रामेश्वरम्वरुन परतताना वाटेत समुद्र ओलांडावा लागतो. सुमारे 2.5 किमी लांबीचह हा पूल पांबन या गावी आहे. या पुलाला इंदिरा गांधी ब्रिज असे नाव देण्यात आले आहे. हा पूल बराच उंच असला तरी शेजारचा रेल्वे ब्रिज मात्र फारच कमी उंचीवर आहे. मोठी जहाजे जेव्हा या समुद्रातून जातात तेव्हा रेल्वेचा पुल दोन्ही बाजूंनी थोडया लांबीपर्यंत वर उचलला जातो.

रामेश्वरम् हे भारताच्या पवित्र स्थानांपैकी एक. हे एक ज्योर्तिंलिंगही आहे. मंदिर भव्यदिव्य आहे. दर्शन मात्र फार लांबून आणि चुटपुटते घ्यावे लागते. येथेही अय्यप्पाभक्तांची गर्दी असल्यामुळे गोंधळाचे वातावरण होते.

रामेश्वरम् ते त्रिची

रामेश्वरम्हून निघालो ते 275 किमी अंतरावरील त्रिची येथे येण्यासाठी. आधी NH49 व नंतर NH210 मार्गावरुन त्रिचीजवळील श्रीरंगम येथे पोहोचलो. श्रीरंगम् हे मंदिर 150 एकर एवढया प्रचंड भागात पसरलेले एक शहरच आहे.

श्रीरंगम्

श्रीरंगम् हे विष्णूचे स्थान आहे. हे ठिकाण दोन नद्यांच्या दुबेळक्यात वसलेले एक बेट आहे. याला मध्यरंग असेही म्हणतात. अशीच दोन मंदिरे आदिरंग व अंत्यरंग म्हैसूरजवळ आहेत.

श्रीरंम् मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळील गोपुर 224 फुट उंच आहे. मंदिराचा परिसर विविध मंदिरांनी भरलेला आहे. मुख्य मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी ओळीने सात गोपुरे ओलांडावी लागतात. श्रीरंगाचे दर्शन मात्र खुप जवळून व मनोभावे घेता आले. शेषशायी विष्णूची काळया पाषाणात घडविलेली प्रचंड मूर्ती आहे.

त्रिची हे शहर तामिळनाडूतील पंचमहानगरांपैकी एक आहे.

दिनांक 28

त्रिची – तिरुपति

आजचा सर्व दिवस प्रवासात गेला. सकाळी 6.20 च्या सुमारास सुरु झालेला प्रवास संध्याकाळी 6.00 च्या सुमारास पद्मावती मंदिरापाशी संपूर्ण झाला. हे पद्मावती देवीचे (लक्ष्मी) मंदिर तिरुपतिपासून 4 किमी अंतरावर आहे. आंध्र प्रदेशमधील या मंदिराभोवतीची दिव्यांची रोषणाई लक्ष वेधून घेत होती. मंदिराचा परिसर विस्तीर्ण आहे. मंदिराची रचना साधारण दाक्षिणात्य मंदिरांप्रमाणेच आहे. मात्र सर्वत्र दिव्यांचा झगमगाट होता.

पद्मावती देवीचे दर्शन घेऊन तिरुपति येथे आलो. येथे हॉटेल ब्लिझ या त्रितारांकित हॉटेलमध्ये आमची राहण्याची सोय केली आहे. हे हॉटेल आत्तापर्यंतच्या सर्व हॉटेल्सच्या वरताण आहे. सर्व तारांकित सुखसोयी आहेत. या हॉटेलमधील मुक्काम हिच आजच्या दिवसातील सर्वोत्तम गोष्ट आहे.

दिनांक 29

तिरुपति – महाबलीपुरम्

दुसऱ्या दिवशी सकाळी तिरुपतिस जाण्यास सिध्द झालो. TTDC च्या बसने आम्हाला आलिपिरी या स्थानकापाशी सोडले. तिरुपतिचे मंदिर प्रत्यक्षात तिरुमला या डोंगरावर आहे. तिरुपतिपासून मंदिराचे अंतर 24 किमी आहे. मंदिराकडे जाण्यासाठी APSRTC च्या बसेस तसेच देवस्थानच्या बसेस आहेत. आम्ही APSRTC च्या बसने तिरुमलाचा प्रवास सुरु केला.

मंदिराची वाट गर्द झाडीने झाकलेली आहे. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला देवस्थान ट्रस्टने शोभेची झाडं, फुलझाडे लावलेली आहेत. रस्त्यावर राखलेली स्वच्छता उल्लेखनीय आहे. मंदिराच्या वाटेवर आणि वर देवस्थानच्या परिसरात धुम्रपान, तंबाखूसेवन इत्यादि सर्व गोष्टी वर्ज्य आहेत. त्यामुळे इतर ठिकाणी दुर्मिळ असणारी स्वच्छता येथे आढळून येते.

बसचा प्रवास सुमारे पाऊण तासाचा आहे. देवस्थानच्या परिसरात हवेत जाणवेल एवढा गारवा होता. तामिळनाडू टूरिझमच्या ऑफिसमध्ये सर्वप्रथम दाखल झालो. येथे आमच्या तिकिटांची व्यवस्था करण्यात आली होती. 100 रुपयांचे तिकिट TTDC ने आमच्यासाठी काढले होते. सर्वसामान्य जनतेला हे तिकिट उपलब्ध नसते. इतरांसाठी 50 रुपयांचे तिकिट असते. तिकिट काढल्यानंतर त्यांना एक बॅच मिळतो. त्या बॅचवर नोंदविलेल्या वेळी त्यांना रांगेत प्रवेश मिळतो. 100 रुपयांच्या तिकिटासाठी असा बॅच नसतो. त्यांना लगेचच रांगेत प्रवेश मिळतो. तात्काळ दर्शन हवे असल्यास 5000, 8000, 12000 अशी तिकिटे असतात.

अशा या अर्थकारणामुळे दर्शनाबद्दलचा भक्तिभाव कमी होतो. देवाच्या दारातही अशी वर्गवारी का असा प्रश्न पडतो. इथल्या स्थानिक लोकांना मात्र याचे काही वाटत नाही. त्यांना याबद्दल काय वाटते, त्यांनी ही व्यवस्था कशी स्विकारली आहे कोण जाणे? खास तिकिट काढूनही चार तास रांगेत उभे राहणे चुकले नाही. अनक स्टॉप घेत दुपारी 3 वाजता तिरुपतिसमोर पोहोचलो. 2-3 सेकंद तिरुपतिचे पुसटसे दर्शन घेऊन बाहेर आलो. भोवतालचे लोक मात्र भक्तिभावाने ओथंबून बाहेरच्या भिंतीसमोर डोके ठेवत होते, लोटांगणे घालत होते. दहा मिनीटांपूर्वी हेच लोक रांग सोडून उधळले होते. दर्शनासाठी धक्काबुक्की करीत होते. त्यांच्या या दुहेरी वागणूकीमागील लॉजिक समजले नाही.

दर्शन आटोपले, आणि परतीच्या मार्गाला लागलो. परत येताना APSRTC च्या बसमध्ये डोक्याचा चमनगोटा केलेले पाच-सहा पौडाचे पावणे होते. त्यांच्या म्हराटमोळया बोलीने जरा मनोरंजन झाले. तिरुपतिला पोचायला संध्याकाळचे पावणेसहा वाजले. संध्याकाळी सहा वाजता AP टूरिझमच्या हॉटेलमध्ये जेवलो. नंतर महाबलीपुरम्च्या वाटेला लागलो. दिवसभराच्या शीणाने झोपेच्या आहारी गेलो. रात्री अकराच्या सुमारास महाबलीपुरम्च्या बीच रेसॉर्टवर पोहोचलो. हे हॉटेलही सुंदर आहे. हॉटेलचा परिसर विस्तीर्ण आणि झाडीने झाकलेला आहे. पूर्व बाजूच्या हॉटेलच्या सीमेला खेटूनच गाजेची साद देणारा दर्या आहे. खोलीमधूनही दर्याची दाज ऐकू येते. चार पावलं चाललं की आपण किनाऱ्यावर पोहोचतो. रात्र असूनही समुद्रापर्यंत जाऊन यायचा मोह टाळू शकलो नाही. समुद्राला थोडेसे भेटून आल्यावर झोपी गेलो.

दिनांक 30

महाबलीपुरम् – चेन्नई

सकाळी सूर्योदय पहायचं मनाशी नक्की करुन झोपी गेलो खरे, पण, शरीराने साथ दिली नाही. साडेसहाच्या पुढे जाग आली. पहातो तो काय, सूर्यनारायण उदयस्थ झालेही होते. समुद्रावर गेलो. समुद्र गर्जत होता. येथील सर्वच किनाऱ्यांवरील पाणी स्वच्छ आणि नितळ आहे. महाबलीपुरम्च्या किनाऱ्यावरील वाळूही वेगळीच – रुपेरी आणि मऊसुत आहे. वाळूचा पायांना होणारा स्पर्श हवाहवासा वाटतो. समुद्रामध्ये शिरावं तर, लाटा आपल्याला कवेत घेण्यासाठी धावत येताहेत असे वाटते. लाटा वेगाने येऊन किनाऱ्यावर आदळत होत्या. लाटांच्या वेगामुळे पाण्यात उभे राहणे कठीण वाटत होते. थोडा वेळ लाटा अंगावर घेऊन आणि चिंब भिजून किनाऱ्यावर आलो. खोलीवर जाऊन अंघोळ केली. ब्रेकफास्ट करुन स्थळदर्शनासाठी सिध्द झालो.

पंचरथ (Five Rathas)

महाबलीपुरम् प्रसिध्द आहे तेथील सोळाशे वर्षे पुर्वीच्या दगडी कोरीव कामासाठी. असे सांगतात की पाषाण कोरुन लेणी निर्मीण्याची कला येथे विकसित झाली. येथील लेणी कोरीव खोदकामाचा प्रभातकाळ आहे. पहिले लेणे पाहिले ते पंचरथ किंवा (Five Rathas). वेगवेगळया आकाराची ही लेणी पांडवांचे रथ म्हणून ओळखली जातात. यातील प्रत्येक रथाची रचना वेगवेगळी आहे. वेगवेगळया शिल्पशैली जणू शिल्पकारांनी वापरुन बघितल्या असाव्यात असे वाटते. धार्मिकदृष्टया तसे या लेण्यांना काही फारसे महत्व नाही. शिल्पकलेच्या अभ्यासकांना मात्र येथे बरेच काही पहाण्यासारखे सापडेल.

किनाऱ्यावरील मंदिर (Sea Shore Temple)

दुसरे लेणे आहे ते किनाऱ्यावरील मंदिर किंवा Sea Shore Temple. हे मंदिर उत्खननात सापडले आहे. अशी सात देवळे होती. पैकी सहांना समुद्राने आपल्या पोटात सामावून घेतले आहे. समुद्रात नावेने काही अंतर गेल्यावर या मंदिरांचे अवशेष दिसू शकतात. समुद्राच्या पाण्याने या सातव्या मंदिराचीही झीज झाली आहे. शिव, पार्वती, गणेश आणि विष्णूची मंदिरे आहेत. हे शिल्पही शिल्पकारांच्या Home Work चाच एक भाग आहे.

अर्जूनाची तपश्चर्या आणि बटरबॉल

तिसरे लेणे आहे ते अर्जूनाची तपश्चर्या. हे लेणे भारतातील सर्वात मोठे लेणे आहे. ‘अर्जूनाची तपश्चर्या’ हे नाव धारण करणाऱ्या या लेण्याशी निगडीत काही कथा आहे. या लेण्यांशेजारीच एक गोलाकार शिळा आहे. याला कृष्णाचा लोण्याचा गोळा किंवा Krishna’s Butterball म्हणतात. अतिशय कमी क्षेत्रफळाने ही शिळा खालील पृष्ठभागाला जोडलेली आहे. लहानशा धक्क्याने ती खाली कोसळेल असे वाटते. मात्र गेल्या शेकडो वर्षांत अनेकदा मोठया प्रयासानेही ही शिळा कोणासही हलविता आलेली नाही. हे निसर्गनवल पहाण्यासारखे आहे.

महाबलीपुरम् ते चेन्नई

अशा प्रकारे स्थळदर्शन संपवून बीच रेस्टॉरंटला परत आलो. रेसॉर्टचा परिसर भूरळ पाडणारा आहे. 2-3 दिवस निवांत येऊन रहावं असा आहे. आम्हाला मात्र परत जायचे वेध लागले आहेत. जेवण आटोपले आणि चेन्नईचा प्रवास सुरु झाला. हा शेवटचा बस प्रवास. गेले आठ-नऊ दिवस कापरासारखे उडून गेले. अतिशय व्यस्त वेळापत्रक असूनही कधी थकायला झालं नाही की कधी आता बस्स अस वाटल नाही. अजूनही हा प्रवास संपूच नये असे वाटते आहे. मात्र हा शेवटचाच दिवस.

चेन्नई

चेन्नईमध्ये कपालेश्वराचे मंदिर पाहिले, आणि पाहिला मरीना बीच. 12 किमी लांबीचा हा बीच भारतातील सर्वात लांब बीच आहे. बीचवर जत्रा भरली होती. विविध प्रकारचे विक्रेते आणि फिरायला आलेल्यांची वर्दळ. समुद्राची पार्श्वभूमी. संध्याकाळ होत आली होती. शेजारी MGR यांचे स्मारक आहे. स्मारक देखणे आहे. काहिसे आळसावलेले आमचे लोक उगीच इकडे तिकडे फिरत आहेत. उदास रिकामपण भरुन राहिल आहे.

साडेसात वाजता Drive Inn रेस्टॉरंटमध्ये रात्रीच्या जेवणासाठी दाखल झालो. दुसऱ्या बसमधील लोकही येऊन पोहोचले. जेवण झाले. नऊच्या सुमरास बसमध्ये परत येऊन बसलो ते स्टेशनवर जाण्यासाठी. स्टेशनवर पोहोचलो. ट्रेन लागली होती. ट्रेनमध्ये बसलो. आठवणींचे गुच्छ मनात घेऊन भरल्या मनाने परतीचा प्रवास सुरु झाला.

*****

मोहम्मद अनीस

आमचा टूर गाईड. आज संध्याकाळी त्याने त्याचा पत्ता आम्हाला दिला आहे. त्याआधी त्याने आश्चर्याचा धक्का दिला, मराठीमध्ये त्याची जीवनकहाणी आम्हाला सांगून. त्याला मराठी कळते, बोलता येते अशी कल्पनाही कुणी केली नव्हती. त्याच्या समोर त्याला तराठी समजत नाही असे समजून लोक काय काय बोलत होते! मोहम्मद गाईडचा आमच्या टूरच्या यशस्वितेमध्ये सिंहाचा वाटा आहे. सकाळी उठल्यापासून रात्री उशीरा झोपेपर्यंत सतत टूरचा विचार करणाऱ्या या गृहस्थाने ज्या पध्दतीने त्याचे कर्तव्य पार पाडले त्याला तोड नाही. बसच्या प्रवासात सगळे पेंगायचे, परंतु मोहम्मदचा डोळा लागलेला कधी कुणी पाहिला नाही. कन्ननबरोबर त्याचे सारखे हास्यविनोद चाललेले असायचे. हसतमुख चेहरा तर त्याला मिळालेले किंवा त्याने मिळवलेले दैवी वरदान असावे. कुणाच्याही, कुठल्याही प्रश्नाला त्याच्याकडे नम्र आणि हसतमुख उत्तर असायचे. वातावरणात निर्माण झालेला ताण हलका करण्याचे त्याचे कौशल्य कौतुकास्पद असायचे. स्थळदर्शनाच्या वेळी हा सतत धावत असायचा, नाहीतर डोकी मोजीत असायचा. माहिती देण्याची त्याची हातोटी प्रभावी होती. त्याच्याकडील माहितीचा साठाही मोठा होता. हिंदी भाषेवरील त्याचे प्रभूत्वही चांगले होते. त्याच्याशिवाय टूरमध्ये काहीतरी कमी वाटण्याइतके त्याचे असणे वैशिष्टयपूर्ण होते. या माणसामध्ये Potantial आहे, Spark आहे. तो खुप पुढे जावा अशी सदिच्छा सर्वांच्याच मनात असेल.

कन्नन

आमचा चक्रधर, सारथी. याला हिंदी काडीइतकेही येत नाही. परंतु प्रत्येकाच्या प्रश्नाला हसून उत्तर देत, त्याने बरेच दिवस ही गोष्ट गुलदस्त्यात ठेवली होती. ड्रायव्हिंगच्या बाबतीत मात्र हे महाशय ‘मास्टर’ होते. सुरक्षित आण्0श्निा सफाईदार ड्रायव्हिंग कसे असावे याचा वस्तूपाठ म्हणजे कन्नन यांचे ड्रायव्हिंग. हे कन्नन महाशय भलतेच श्रध्दाळू होते. सकाळी देवादिकांचे संगीत ऐकल्याखेरिज यांचा दिवस सुरु होत नसे. वाटेत कोणते देऊळ लागले की अंगारा आणण्यासाठी यांनी क्लिनरला पिटाळलेच. प्रत्येक मंदिरामध्ये हे यायचे. काही संवाद होत नसला तरी आमच्यात ते रमले होते हे त्यांच्या मोकळया स्मितहास्यातून जाणवायचे. कन्नन यांच्यामुळे आमचा प्रवास निर्धोक आणि सुखाचा झाला.

विजयेंद्र

तिसरा TTDC चा सेवक आमच्या बरोबर होता तो म्हणजे क्लिनर विजयेंद्र. हा पडेल ते काम आनंदाने करायचा. वेळ मिळेल तेव्हा हा आपला गाडी पुसत असायचा. जेवायचा, खायचा केव्हा ते कुणालाच कळायचे नाही. न बोलता त्याचे काम प्रामाणिकपणे करीत रहायचा.

अशा सुंदर लोकांच्या सहवासात टूरचे नऊ दिवस मोठया आनंदात गेले. या दिवसांत सर्वाजण वेगळयाच जगात वावरत होते. रोजच्या कटकटी, रोजचे व्याप कुणाच्याच ध्यानीमनी नव्हते. फुलपाखरासारख्या हलक्या मनाने सर्वजण विहरत होते. हा अनुभव आणि त्याच्या आठवणी सर्वांच्याच मनात दीर्घकाळ रुंजी घालत रहातील.

*****

बस प्रवास

ट्रेन प्रवास

दि. 21, 22 : मुंबई ते चेन्नई 1000 किमी

दि. 30, 31, 1 : चेन्नई ते मुंबई 1000 किमी.

हे पत्र केवळ आमच्या कुमारपर्वतम्च्या यशस्वी चढाईचा वृत्तांत म्हणून. मागच्या आठवडयातच ‘सोमवारी मतदानानिमित्त सर्व कंपन्यांना सुटी आहे’ अशी खबर वाऱ्यावर उडत आली. थोडया चौकशीनंतर बातमीमध्ये तथ्यांश असल्याचे समजले. तीन दिवसांची मोठी सुटी बंगलोरमध्ये काढण्याची कल्पना मला सहन होईना! म्हणून मी आमच्या मराठी ग्रुपला ‘चला गोवा किंवा केरळला’ असे शांपण्विक पत्र (इमेल) पाठविले.

उत्साही मंडळींनी तत्परतेने उत्तरे पाठविली आणि इमेलची देवाणघेवाण जोराने सुरु झाली. शेवटी या गोंधळावर पडदा टाकण्यासाठी अनिलने संध्याकाळी घरी सहलीसंबंधी निर्णय घण्यासाठी बैठक बोलाविली. ती कल्पना सर्वांनी उचलून धरली.

संध्याकाळी सुमारे सात वाजता सर्वजण श्रीधर, मी, उपेंद्र, आदित्य, कमलेश, दिलिप, समीर, धनंजय सगळे जमले. बऱ्याच वादावादीनंतर कुमारपर्वतम्वर स्वारी करायची अनिलची कल्पना सर्वानुमते मंजूर करण्यात आली. (अनिलला ट्रेकिंगचा थोडाफार अनुभव असल्याने चमूची म्होरक्येगिरी सहाजिकच त्याच्याकडे आली.) एकदा ठिकाण निश्चित झाल्यावर पूर्वतयारी सुरु झाली. बरोबर घ्यायच्या सामानाची यादी करण्यात आली, आणि त्याच्या जमवाजमवीची जबाबदारी सर्वांमध्ये वाटण्यात आली. एव्हाना आदित्य आणि कमलेशने वैयक्तिक कारणासाठी या मोहिमेतून माघार घेतली आणि आम्ही सातजण उरलो.

अनिल आणि उपेंद्र रात्रीच ‘इंदिरानगर’मध्ये एका मित्राकडे कुमारपर्वतासंबंधी माहिती काढण्याकरिता गेले. ते रात्री उशीरा परत आले. त्यांना फारशी माहिती जमा करता आली नाही. पण कुमारपर्वताकडे जाण्यासाठी राज्य परिवहन मंडळाच्या बसची चौकशी मात्र ते करुन आले. अशाप्रकारे बुधवारी रात्री कुणालाच कसे जाणार याची काहीच कल्पना नव्हती.

गुरुवारचा दिवस कुमारपर्वताची माहिती काढण्यात गेला. श्रीधराच्या एका मित्राने पुर्वी ही सफर पूर्ण केली होती. त्याच्या होमपेजवर त्याने संपूर्ण प्रवासाची व्यवस्थित माहिती टाकली होती. ती आम्हाला फार उपयुक्त ठरली. दरम्यान ग्रुपमध्ये विजयकिरण सामिल झाला. असे आम्ही आठजण झालो.

गुरुवारी संध्याकाळी मी आणि दिलिपने खाद्यपदार्थ, प्रथमोचार सामग्री, इतर सामान अशी बरीच खरेदी केली. प्रवासाअंती आम्ही खाद्यपदार्थांची बरीच नासाडी केली असे आढळून आले. पण अनुभवाअभावी आम्ही भरमसाट सामान घेतले खरे!

अनिल, श्रीधरने प्लास्टिकचे तंबू, झोपायला रबरी मॅटस् आणि सॅक या गोष्टी भाडयाने आणल्या. रास्त भाडययावर या सर्व गोष्टी येथे उपलब्ध झाल्या. त्यातली सॅक तर मला आणि अनिलला फारच आवडली. आणि आम्ही ती विकतही घेणार आहोत.

शुक्रवारी सारे कंपनीतून लवकर घरी परतले, आणि सामानाची बांधाबांध सुरु झाली. उपेंद्रने कॅमेरा बरोबर घेतला. सर्व सामान बांधून झाल्यावर सॅक फार जड झाल्या. सॅकच वजन करुन घ्यायचं राहून गेल, पण किमान 10-12 किलो वजन तरी प्रत्यकी निश्चित झाल होत. सुखसागरमध्ये थोडस खाऊन रात्री 8.00 वाजता आम्ही मॅजेस्टिक बसस्थानकाकडे कूच केले. रात्री 9.45 ची बस होती. सुमारे 8.30 वाजता बसस्थानकावर येऊन पोहोचलो. बसस्थानकावर यायची ही पहिलीच वेळ होती. स्थानक बरच स्वच्छ आणि नीटनेटक वाटल.

बरोबर 9.45 वाजता बसने बंगलोर सोडल. बसची आसने फारशी आरामदायी नसल्याने कुणालाच व्यवस्थित झोप घेता आली नाही. बस म्हैसूरवरुन गेली. हा थोडासा लांबचा मार्ग आहे. पहाटे 5.15 वाजता आम्ही सोमवारपेट नावाच्या गावी येऊन दाखल झालो.

कुमारपर्वतम्च्या पायथ्याशी वसलेले हे एक टुमदार गाव आहे. कुमारपर्वतम्चे शिखर धुक्याने वेढून गेलं होत. तिथपर्यंत जायच्या कल्पनेने मला स्फुरण चढल. कुमरापर्वतम्ची उंची 1780 मीटर आहे. स्थानकासमोरच्या एका छोटयाशा हॉटेलमध्ये थोडं खाऊन, चहा पिऊन आम्ही खाजगी बसची वाट पाहू लागलो. ही खाजगी बस आम्हाला पुष्पगिरी या ठिकाणापर्यंत नेऊन सोडणार होती. ते ठिकाण सोमवारपेटपासून 30 किमी अंतरावर आहे. तेवढयात बंगलोरचा आणखी एक ग्रुप कुमारपर्वतावर निघाला आहे असे आम्हाला दिसले. या ग्रुपमध्ये तीन मुली, एक फिरंगी आणि काही देशी मुल होती.

खाजगी मिनीबस आली, आणि आम्ही जवळजवळ 20-25 जण त्यात कोंबून बसलो. सामान टपावर टाकण्यात आल. आता बसमध्ये मुंगीलाही शिरायला वाव नाही अशी आम्हा सर्वांची खात्री होती. पण पुढच्याच ष्टापवर 5-6 जणांना बसमध्ये कोंबून ड्रायव्हरने आमच्या खात्रीला सुरुंग लावला. उत्तरोत्तर माणसं बसमध्ये भरतच गेली. शेवटी आमच्यापैकी काही वीर थाटात बसच्या टपावर बसायला गेले. नंतर काही शालेय विद्यार्थ्यांनी तोच मार्ग अवलंबला. बालवाडीत जाणारी मुलही अशा ओव्हरफ्लो बसमधून प्रवास करताना पाहून खरच फार वाईट वाटल. त्यांची शाळा मात्र झकास होती. आजूबाजूला निसर्गाने मुक्तहस्ताने सौंदर्याची उधळण केली होती. हिरवीगार झाड ………. उंचच उंच आणि वळणावळणांचा छोटासा रस्ता! शेवटी एका ठिकाणी बसचा शेवटचा थांबा आला आणि आम्ही सारे पायउतार झालो.

सामान पाठीवर घेताच उरात थोडी धाकधुक झाली. या सॅकला पोटावर बांधण्यासाठी एक पट्टा आहे. त्यामुळे खांद्यावरच्या ओझ्याला थोडा पोटभार लागतो. आरंभशूराच्या उत्साहात भराभर पावले टाकीत आम्ही चढण चढू लागलो. श्रीधर आणि अनिल गटाचं नेतृत्व करीत होतो. तंबूचे ओझे त्यांनीच संभाळले होते. एव्हाना सकाळचे 9.00 वाजले होते.

थोडयाच वेळात हिरवीगार शेते लागली. दोन-चार घरांचा एक पाडा होता. श्रीधरने तेथे वाट विचारली. श्रीधर आणि विजयकिरण दोघांनाही कानडी येते. त्यामुळे ते आमचे ट्रान्सलेटर बनले. अर्ध्यापाऊण तासात आम्ही एका मंदिरापाशी पोहोचलो. हे मंदिर केवळ अप्रतिम आहे. झाडांच्या मध्ये छोटसं मंदिर, बाजुला एक शेडवजा धर्मशाळा, आणि पुजाऱ्यासाठी एक खोली. जवळच पाण्याचे झरे होते. थंडगार आणि मधुर पाणि अमृतासारखं लागत होत. भरपूर पाणि पिऊन, थोडी बिस्किट खातोय तोच पुजारीबुवांनी आरतीसाठी बोलावल. कानडीमध्ये काहीतरी पुटपुटत घंटानाद सुरु होता. काही कळत नसल तरी खुप मंगलमय, पवित्र वाटत होत. खुप छान वाटल. तीर्थ घेऊन आम्ही परत मार्गस्थ झालो.

सुमारे तासाभराच्या चढाईनंतर आम्ही एका पाण्याच्या प्रवाहापाशी पोहोचलो. वाटेवरला हा पाण्याचा शेवटचा स्रोत आहे अस आम्हाला सांगण्यात आल होत. म्हणून तिथे थांबून हातपाय धुतले आणि जेवून घेतल (पाव, चटणी, सॉस). पाण्याची खळखळ त्या हिरव्यागार पार्श्वभूमीवर स्वर्गीय संगीत निर्माण करीत होती. खरच आपण रोजच्या जीवनात निसर्गाला किती मुकत असतो याची पुन्हा एकदा प्रकर्षाने जाणीव झाली.

थोडी विश्रांती घेऊन पुढचा प्रवास सुरु केला. आता घनदाट जंगलाला सुरवात झाली होती. एव्हाना दुपारचा दिड वाजला होता. वाट चढणीची होती. काठीचा वापर करीत आम्ही चढत होतो. थोडयाच वेळात उत्साही मंडळी पुढे गेली, आणि मी, उपेंद्र आणि दिलिप मागे पडलो. चालता चालता 3.00 वाजले. जंगल संपायच नाव नव्हत. उलट अधिकच घनदाट होत होत. रातकिडयांची किरकिर वातावरणाच्या भीषणतेत भर घालीत होती. थोडी थोडी भिती वाटू लागली. पुढे गेलेली मंडळी फार पुढे निघून गेली होते. सतत चढणीच्या रस्त्यामुळे प्रचंड दमछाक होत होती. आणि जंगल तर संपत नव्हत.

मधेच दिलिपचा पाय चमकला! तसेच हळूहळू पुढे आगेकुच करीत निघालो. जंगल संपल आणि एका उंच रॉक पॅच ने आमचं स्वागत केल. रॉक पॅच म्हणजे दगडी चढण. 70-80 अंशाच्या कोनाच्या चढणीवरुन चढताना मला प्रथम भिती वाटली. पण खर तर रॉक पॅच वरुन चढताना फारसा धोका नसतो अस नंतर आढळून आल. उलट उतरताना पाय घसरण्याची भिती असते. एक रॉक पॅच संपतोय तर असे आणखी दोन पुढे आहेत अशी बातमी पुढल्या ग्रुपने दिली. पण आता भीड चेपली होती. ते रॉक पॅच पार करुन संध्याकाळी 5.15 वाजता आम्ही शिखरापाशी पोहोचलो. तोवर अंगातल सर्व त्राण निघून गेल होत. दगडावर थोडावेळ पडून राहिलो. बिस्किट, चिक्कि वगैरे सटरफटर खाल्ल. पाणी संपल होत. म्हणून अनिल अर्धा तास अंतरावरच्या एका झऱ्यावर जाऊन पाणि घेऊन आला. सगळेजण एव्हढे थकले होते की रात्रीच्या स्वैपाकाची कल्पना सोडून द्यावी लागली. तंबू उभे करुन त्यात गुरफटून झोपून गेलो. बाहेर चांदण्याची नुसती बरसात होत होती. धुक्यात गुरफटलेली शिखर, आकाशात चांदण, थंड हवा, शांत शांत आसमंत अस स्वर्गीय वातावरण होत, पण श्रमलेली शरीरे या सगळयाकडे पाठ फिरवून निद्रेच्या अधीन झाली होती.

सकाळी जाग आली ती हातापायांच्या वेदनांच्याबरोबर. सूर्य डोंगराआडून उगवत होता. धुक्याचा पडदा सूर्यनारायणाच्या किरणांनी विरघळत गेला, आणि काही वेळातच आसमंत उन्हात न्हाऊन निघाला. आम्ही वेळ न दवडता खाली वाटचाल सुरु केली. खांद्यावर सॅक टाकल्यावर सगळया वेदना विसरुन जोमाने चाल सुरु केली. वीस मिनीटे वाटचाल करतो तो पाण्याचा एक झरा सापडला. पोटात कावळे ओरडू लागले होते. तिथे डेरा टाकला. पिशवीतले मॅगी, कांदे, बटाटे बाहेर काढले. कांदे, बटाटे, मॅगी, चटणी सगळयाचं मिश्रण शिजवल. हा पदार्थ अप्रतिम सुंदर लागला. शिवाय कांदे, बटाटे चुलीत भाजून खाल्ले. ते ही फार छान लागले. नंतर चहा केला. हा सगळा प्रोग्रॅम फार छान झाला.

नंतर परत खाली वाटचाल सुरु झाली. सुरवातीला फार जोमाने चालत निघालो. फोटो काढून झाले. जस जस उन वाढत चालल तशी दमछाक होऊ लागली. डोंगर बोडके होते, त्यामुळे उन नुसत भाजून काढत होत. गिरीगद्दे नावाच्या एका गावात जेवण मिळते, परंतु वेळ नसल्यामुळे जेवणाचा कार्यक्रम रद्द करावा लागला. तोवर 1.00 वाजला होता. पुढे जंगल आहे असा दिलासा गिरीगद्देच्या लोकांनी दिला होता.

अर्धापाऊण तास चालल्यानंतर एकदाच जंगल आल. पण तोवर अवस्था बिकट झाली होती. साारख उतरुन उतरुन गुडघ्यातील स्नायू फार दुखायला लागले होते. जवळचा पाण्याचा साठा संपत आला होता. पोटातल्या भूकेची तर जाणीवच नव्हती. जंगल जवळजवळ 4 किमी होतो. संध्याकाळच्या आत जंगलाबाहेर पडायच होत. पण चालण मुश्किल बनल होत. उतार सतत होता. सपाट वाट तर नव्हतीच. पुढे पुढे तर गुडघ्यातील जोरच गेला. भेलकांडल्यासारख चालत होत. ते 4 किमी सर्वात बिकट होते. संध्याकाळी 6.00 वाजता कसेबसे जंगलाबाहेर पडलो. गावात/माणसात यायचं सुख किती होत ते शब्दात सांगता येणार नाही. जंगल, निसर्ग कितीही सुंदर असल तरी माणूस माणसांशिवाय जगू शकत नाही.

सुब्रह्मण्यम हे सुंदर गाव आहे. एक मोठा डांबरी रस्ता, बाकीचे लाल मातीचे रस्ते. नारळ, सुपारीच्या बागा, शेजारी कुमारपर्वतम. केवळ अप्रतिम. इथे सुब्रह्मण्यम स्वामींचे मंदिर आहे. मंदिर फार सुदर आहे. प्रथम लॉज बुक केले. अंघोळ केली. दर्शन घेतल, जेवलो आणि झोपी गेलो.

सोमवारी सकाळी दोन गट पडले. उपेंद्र, दिलिप आणि धनंजय बंगलोरला निघाले. आम्ही इतर पाचजण मंगलोरला जाण्यासाठी निघालो. मंगलोरजवळ उल्लाळ नावाचा बीच आहे. सुब्रह्मण्यम पासून मंगलोर चार तासांचा प्रवास आहे. दुपारी मंगलोरला पोहोचलो. बीचवर गेलो. समुद्राची खारी हवा मनसोक्त खाल्ली.

सोमवारी रात्री आमची ‘स्वारी’ संपवून मंगलोर-बंगलोर लक्झरी बसमध्ये बसलो. रात्रभर बसमध्ये झोपून मंगळवारी सकाळी बंगलोरास दाखल झालो.

चारोळ्या

माझं मन,
निळया आभाळात भिरभिरणारा शुभ्र पक्षी,
आणि तू,
मोहोरलेलं हिरवं झाड,
त्या पक्ष्याचं घरटं

…

धुँवाधार पावसाने
ढवळला डोहाचा तळ,
आणि कणांकणांनी गोळा झाली,
तुझी विखुरलेली आठवण.

…

विरहाची वेदना काय असते,
ते आज मला कळत आहे,
चिंब चिंब पावसात,
माझं मन जळत आहे.

…

असच एका माळरानावर,
एकदा इवलाल फुल फुलल
आणि त्याच्या कौतुकात
सारं माळरान झुललं.

…

पहाटेच्या कुशीत स्तब्ध
निजलेले धुके
जसे तुझ्या‍समोर आल्यावर
माझे शब्द मुके.

…

प्राजक्त मला
खुप आवडतो
कारण बहरल्यावर तो
लगेच ओघळतो

…

माझ निराश मन ओक्साबोक्शी रडल
ती माझ्या‍ डोळयात पाहून गोड हसली
आणि आश्चर्य घडल
काळे ढग दूर पळाले
आणि चकचकीत ऊन पडल.

…

जशी एखादी कळी फुलते,
तशी गालांवरची खळी खुलते,
न कळताच काहीतरी कळते,
हृदयाला हृदयाची साद मिळते,
अशीच एखादी कविता जुळते.

…………………………………………………

आणखी चारोळ्या

उन्हाने होरपळलेला
दोन डोळयांतील स्वप्नांचा गाव
तू आलीस नि झाला
वैशाखातही श्रावणसरींचा वर्षाव.

…

मालवत्या संध्याकाळी सूर्य मावळताना
डोळयांत ऊषास्वप्न घेऊन ती येते
आणि जाताना स्वप्नांचे
हजारो सूर्य देऊन जाते.

…

पडला जेव्हा पाऊस पहिला
आणि उगवले पहिले पाते
उमगून गेले तेव्हा मजला
अमरपणाचे मृत्यूशी नाते

…

क्षितिजावरला मेघ एकला
सखेसोबती शोधीत राही
निरभ्र, मोकळ सार आकाश
साथ द्यावया कुणीही नाही

…
रात्र पौर्णिमेची
चांदण फुललय कणाकणात
चांदण पानांफुलांत
अन् पौर्णिमेचा चंद्र
तुझया माझया मनात

…

चांदण्याचे हात तुझे
घेऊ देत हाती
चांदणे हे पौर्णिमेचे
फक्त तुझ्या‍ न् माझ्या‍साठी

…

या जगात प्रत्येक गोष्टीचे
मोल द्यावे लागतात
फक्त गुलाब मिळत नाहीत
काटेही घ्यावे लागतात.

…

गंमत म्हणून मी उगीचच मी झाडावरुन फुल तोडल
माझ्या‍ डोळयात त्याच हृदय विषण्ण हसलं
माझ मन नंतर बराच वेळ स्वत:शीच कुढलं.

…………………………………………………

आणखी काही चारोळ्या

कधी कधी वाटत,
हे जग किती रुक्ष आहे
प्रत्येकजण एकतर खाणारा
नाहीतर भक्ष्य आहे.

…

थांब चंद्रा ऐक रे
गुज माझ्या‍ मनांतले
थरथरत्या हळव्या ओठांनी कुजबुजलेले
गुज केतकीच्या बनातले

…

तुझ प्रेम मोजताना
आभाळ पुरत नाही
तु माझी तु माझी म्हणताना
मी माझा उरत नाही

…

कविता माझी मी कवितेचा
कविता माझे श्वास
पण श्वासांचेही ओझे झाले
माझे शब्दही नि:शब्द आज

…

सामोऱ्या येणाऱ्या प्रत्येक क्षणामध्ये
मी एक नवी कविता बघतो
मी कविता लिहीत नाही
मी कविता जगतो

…
सागरा, आज तुझं
अथांग रुप पाहिलं
आणि माझ मीपण
तुला वाहिल

…

जीवनाबद्दल जास्त
विचार करण व्यर्थ आहे
कारण काहीही झाल
तरी हे शरीर मर्त्य आहे

…

एखादा दगडही बऱ्याचदा
माणसांपेक्षा खरा वाटतो
अंधारच तेव्हा
प्रकाशापेक्षा बरा वाटतो.

…………………………………………………

आणखी काही चारोळ्या

समोर येणारा प्रत्येक माणूस
एक आरसा असतो
आपला चेहरा तोच असतो, पण,
प्रत्येक आरशात वेगळा दिसतो

…

काल गुलाबाच फुल तोडताना
तिच्या बोटांतून वाहलेल्या थेंबभर रक्तामुळे
भरुन येणारे हे डोळे
आज रक्ताचे पाट वाहताना
निर्दय, कोरडे, जळलेले

…

आयुष्य म्हणजे
गरुडझेपेची काचेची स्वप्न
वास्तवाच्या खडकावर फुटण
आणि मग
पंख कापलेल्या जटायूसारख
खुरडत खुरडत फिरण

…

गवतावरचे दवबिंदू
मोत्यांचा आभास
तुझ प्रेम तरी खर?
की तो ही एक भास?

…

तू आणि मी
दोन समांतर रेषा
बरोबरीने चालणाऱ्या
पण फक्त अनंतामध्येच मिळणाऱ्या

…

तुझ माझ नात
तस आता संपल आहे
पण उमलण्याआधी कोमेजलेल एक फुल
मी हृदयापाशी जपल आहे

…

तुझ्या‍माझ्या‍तल मैत्रीच नात
कधीच सरल आहे
सामोरं आल्यावर देण्यासाठी
कोरड स्मित तेवढ उरल आहे

…
माझी कविता
फक्त माझी आहे
तुम्ही जर माझे असाल
तर ती तुमची आहे

…………………………………………………

आणखी काही चारोळ्या

मी जेवढा माझा आहे
तेव्हढा तुमचा नसेनही
पण तुम्ही जेव्हढे माझे आहात
तेव्हढा मी नक्कीच तुमचा आहे

…

कधीतरी, कुणावर तरी
इतक प्रेम कराव की
माझयातल्या मी ला विसरुन
केवळ त्याला त्यालाच स्मराव

…

माझी कविता
माझ्या‍ मनाचा आरसा आहे
जमल तर मला स्विकारा
मी आहे हा असा आहे

…

आज माझ्या‍समोर आल्यावर अचानक
तुझी नजर अनोळखी झाली
आणि माझ्या‍ जीवनातील अमावस्या
अधिकच काळोखी झाली

…

माझ्या‍ घरात घरट बांधताना
चिमण्या चिवचिवतात
मनाच्या ओसाड वाळवंटातही
स्वप्नांचे गुलाब फुलवतात

…

तारुण्याच्या उंबरठयावर तसा
प्रत्येकजणच कवी असतो
पण ते कवित्व स्वत:च नसत
वेडया वयाच असत

…

पोटाची खळगी भरण्यासाठी
माणस स्वत:लाही विकतात
मरण टाळण्यासाठी वेडी
मरणाहून वाईट जीवन जगतात.

…

येणाऱ्या प्रत्येक क्षणाच
आपल्याला एक देण असत
हास्याची एखादी लकेर असते
वा अश्रूंच एखाद लेण असत

मिळणारा प्रत्येक क्षण
भरभरुन जगायच
आनंदाच्या झाडाच एखाद फुल
आपल्यांच्यासाठी मागायच.

…………………………………………………

आणखी काही चारोळ्या

शब्दांच्या निष्फळतेन
दिलेल वैराग्याच बीज
मौनाच्या गाभाऱ्यात आज
मुक्तीच क्षितीज

हिमलाट

गात्र गोठवणारी हिमलाट
सभोवती पसरत चालली.
उदासिनता अधिकच गडद झाली.
सुन्न करणारी काळोखाची सावली
आजचा चंद्रही डागाळलेला.
चांदण्याही पसरल्यात जसे
चंद्राचे केविलवाणे अश्रू.
सार काही स्तब्ध, अविचल
मृत्यूने विळखा घातल्यासारख.
माझ मनही मृतवत
काळडोहातील थंडगार पाण्यासारख.

…………………………………………………

ती

तिच्या ओठांतील अस्फूट हसू,
आणि मोठया मुश्किलीने अडवलेला,
पापणीआडचा चुकार अश्रू,
गर्द हिरव्या अंधारातून वाहणाऱ्या
स्फटिकांच्या झऱ्याप्रमाणे.

ती सर्वांची असते, पण,
तिचं मात्र कुणीच नसत.
तस झाड सगळयाच पक्ष्यांचं असत,
पण तरीदेखील खुप एकट असतं.

कधीकधी ती पहात बसते,
दूरवरच्या क्षितीजाकडे,
तेव्हा तिच्या चेहऱ्यावर वाचता येते
मनातील विचारांची गर्दी,
वावटळीत सापडल्यावर,
सैरावैरा धावणाऱ्या पानांसारखी.

कधी तिच्या सतारीतून सूर बरसतात,
काळीज कापत जाणारे.
पापणीआड लपवलेले अश्रू
मुक्तपणे ओघळतात त्यावेळी,
दुथडी वाहणाऱ्या नदीप्रमाणे
एखादी वीज चमकावी तशी,
कोणाचीतरी आठवण,
तिच्या चेहऱ्यावर उजळते, नि,
मावळतेही क्षणार्धात.

त्यानंतर ती खुप शांत होते,
पूर ओसरलेल्या नदीसारखी.
अश्रू पुन्हा लपतात पापणीआड.
आणि ओठांवर पुन्हा उमटते अस्फुट हासू,
गर्द हिरव्या अंधारातून वाहणाऱ्या
स्फटिकांच्या झऱ्याप्रमाणे.

…………………………………………………

पहिल्या प्रेमास

कधी एखादी वाऱ्याची मंद झुळुक,
बरोबर घेऊन येते जुईचा मंद सुगंध,
आणि मला घेऊन जाते,
दूर आठवणींच्या देशात.
तिथे फक्त तूच असतेस.

निरभ्र आकाशात चहूबाजूंनी,
ढगांची गर्दी व्हावी,
तशा तुझ्या‍ एकेक आठवणी गोळा होतात,
आणि मग सुरु होते, सुगंधी क्षणांची बरसात.

आठवायला लागतात,
मनाच्या एका कोपऱ्यात जपून ठेवलेली,
प्राजक्ताच्या सडयासारखी तुझी स्मितं.
डोळयासमोर येतेस,
माझया ओझरत्या स्पर्शाने शहारणारी तू,
आणि लाजेने लाल झालेला तुझा चेहरा,
मी डोळयात साठवून ठेवलेला कायमचा.

अजूनही ताज वाटत,
कालपरवा घडल्यासारख,
मी तुझी वाट पहाण,
नाही आलीस की हुरहुरण
तुझयाविषयीची एक अमूर्त, धूसर, पण,
निरतिशय सूंदर निरागस भावना,
ती अजूनही तशीच आहे.

या छोटयाशा आयुष्यात
तू परत कधी भेटशील न भेटशील,
पण तू दिलेले ते सुगंधी क्षण
मी जपून ठेवीन आयुष्यभर,
अमूल्य ठेवा म्हणून.

…………………………………………………

तुला

मी तुला विसरायचा खुप प्रयत्न करतो, पण,
अचानक पायाखालची एखादी पायवाट
जुनी ओळख दाखवते
आणि मला ओढत नेते
दूर तुझ्या‍ आठवणींच्या देशात.

मी तुला विसरायचा खुप प्रयत्न करतो, पण,
दारातला निशिगंध
दरवळतो जेव्हा बहरुन
तेव्हा विसरतो मी
तुला विसरायच

मी तुला विसरायचा खुप प्रयत्न करतो, पण,
एखादी कविता सामोरी येते
तिच्यात दिसते तुझेच प्रतिबिंब
मनात रुतलेली ती कविता
मग विसरता येत नाही.

मी तुला विसरायचा खुप प्रयत्न करतो, पण,
तुझया आठवणी पसरल्यात
अवतीभवती माझया,
वावटळीसारख्या येतात तेव्हा
मनाची बंद कवाड मोडून पडतात.

मी तुला विसरायचा खुप प्रयत्न करतो,
समजावतो मनाला की
व्यर्थ चंद्राची आशा
व्यर्थ स्वप्नांचे पोकळ मनोरे
सत्य फक्त तो एक क्षण ज्याने
दूर केले आपल्याला कायमचे.

मी तुला विसरायचा खुप प्रयत्न करतो, पण …..

…………………………………………………

स्वामी

गोष्ट एका स्वाम्याची

आहे मोठी गमतीची.
गोष्ट आहे छान,
ऐका देऊन कान.

असा हा स्वाम्या, काय काय करतो?
सागरशी उगीच वाद घालतो
चिंतूची उगीच टेर खेचतो
ऊप्याशी निरर्थक गप्पा मारतो.

काढून वेळात वेळ
स्वाम्या कविताही करतो.

स्वाम्या तसा सिन्सिअर
बसतो प्रत्येक लेक्चर
अभ्यास त्याचा चिंध्या फार
भाराभर, पण एक ना धड.

स्वाम्या विश्वासू अनेकांच्या गोटात
अनेकांची गुपिते स्वाम्याच्या पोटात

असा हा स्वाम्या, तसा भोळाभाबडा,
मुलींकडे बघत नाही, मुलींशी बोलत नाही, मुलींभोवती घोटाळत नाही.
म्हणजे अस त्याला आवडत नाही अस नाही, पण जमत नाही.

स्वाम्याच तस आपण बर की आपल काम,
पण कशात काही नसताना, उगीच, स्वाम्या मित्रांत बदनाम!